DIPOTSO TSE BOTSWANG KGAFETSA – DIPOTSO TSE ATISANG HO BOTSWA

1. Phuputso ya vaksine ke eng?

Vaksine e ruta sistimi ya masole a mmele ho thibela tshwaetso e itseng kapa ho lwantsha lefu. Sistimi ya hao ya masole a mmele e o sireletsa kgahlanong le mafu. E le ho hlahisa vaksine, bafuputsi ba hloka ho e etsa teko bathong. Phuputso ya vaksine  e etsa teko e shebang hore na divaksine tsa phuputso di bolokehile (hore na ha di bake mathata a bophelo) le hore na masole a mmele a batho a arabela vaksine ya phuputso. Phuputso ya vaksine hape e ka sebedisetswa ho fumana haeba divaksine di ka thibela kapa ho lwantsha tshwaetso kapa lefu le tobilweng. Ho nka diphuputso tse ngata tsa divaksine ho hlahisa vaksine e bolokehileng, e sebetsang ka katleho.

Hajwale ha ho vaksine e sebetsang kgahlanong le HIV kapa AIDS e fuweng laesense bakeng sa tshebediso hohle lefatsheng.

2. Phuputso ya HVTN 702 ke eng?

HVTN 702 e etsa teko motswakong wa divaksine tse pedi tsa ekspherimente kgahlanong le HIV. Divaksine tsa phuputso di bitswa ALVAC-HIV (vCP2438) le Bivalent Subtype C gp120/MF59. Divaksine tsena di fanwa ke Sanofi Pasteur le GlaxoSmithKline (GSK), ka tlhahlamano.

Re ka o fa tlhahisoleseding e eketsehileng mabapi le divaksine tsa phuputso, haeba o e batla. Halofo ya bankakarolo ba bang phuputsong ena ba tla fumana sekamoriana ho fapana le divaksine tsa phuputso. Sekamoriana ke ente e se nang vaksine ya letho ya phuputso ho sona. Phuputsong ena, sekamoriana ke metsi a letswai a bolailweng dikokwanahloko.

3. Na HIV ya nnete e sebedisitswe divaksineng tsa phuputso?

Tjhe! HIV HA E sebediswe ho etsa divaksine tse sebediswang phuputsong ena.

Divaksine bakeng sa mafu a mang di ka etswa ho tswa dibopehong tse fokoditsweng matla tsa kokwanahloko e bakang lefu leo. Leha ho le jwalo mokgwa ona ha o sebediswe bakeng sa ho etsa divaksine tsa HIV. Divaksine tse sebedisitsweng phuputsong ena ha di etswe ka e nngwe dipakeng tsa HIV e phelang, HIV e bolailweng, dikarolo tse tswang ho HIV, kapa disele tsa motho tse tshwaeditsweng ke HIV. Di etswa ho tswa dimatherialeng tse reretsweng ho shebeha jwalo ka dikarolo tse nyane tsa HIV ho sistimi ya masole a mmele. Divaksine tsa phuputso  di ke ke tsa baka tshwaetso ya HIV kapa AIDS.

4. Ke divaksine dife tse sebediswang phuputsong ee.

E nngwe ya divaksine ts phuputso, ALVAC vCP2438, e entswe ka vaerase e bitswang canarypox. Vaksine ya phuputso e reretswe ho jwetsa mmele ho etsa diprotheine tse shebehang jwalo ka tse fumanwang ho HIV. Diprotheine ke dintho tsa tlhaho. Di thusa ho aha le ho phedisa mmele wa hao, mme di etsa se tshwanang bakeng sa divaerase tse jwalo ka HIV. Distimi ya masole a mmele e ka arabela diprotheine tsena. Sena se bitswa karabelo ya masole a mmele. Karabelo ya masole a mmele e lokisetsa mmele hore o lemohe diprotheine tse tshwanang le tsena tse ho HIV mme o lwantshe vaerase haeba motho a ba le kopano le HIV kamoso.

Vaksine e nngwe, Bivalent Subtype C gp120, e entswe ka diprotheine tse pedi tse shebehang jwalo ka diprotheine tse fumanwang ho HIV. Sena le sona se ka baka karabelo ya masole a mmele.

Vaksine ya Bivalent Subtype C gp120 e fanwa le adjuvant. Adjuvant ke ntho e eketswang vaksineng ho eketsa karabelo ya masole a mmele. Adjuvant ena e bitswa MF59. Adjuvant ena e sebediswa divaksineng tse funanwang ka thekisetso (j.k., vaksine ya sehla sa  mokgohlane ya Fluad®) ho eketsa karabelo ya masole a mmele maqhekung le maseeng. Ditekanyetso tse fetang 100 milione tsa divaksine tsena tse nang le MF59 di fanwe lefatsheng ho pota.

5. Ke mekgatlo efe e amehang phuputsong ee?

National Institute of Allergy and Infectious Diseases (NIAID) le HIV Vaccine Trials Network (HVTN) di hlahisitse phuputso ena, mmoho le dikhampani tse fanang ka divaksine tsa phuputso, Sanofi Pasteur le GSK. NIAID ke karolo ya National Institutes of Health (NIH), e leng karolo ya mmuso wa United States. Tshehetso bakeng sa phuputso ena hape e fanwa ke Medical Research Council ya Afrika Borwa (SAMRC).

HVTN ke tshebedisano ya matjhaba ya borasaense, barupelli, le ditho tsa setjhaba ba batlanang le vaksine e sebetsang ka katleho mme e bolokehileng ya HIV. HVTN e tsheheditswe ka ditjhelete ke NIAID.

Tshehetso bakeng sa ho hlahiswa ha divaksine tsena le teko ya moriana ya HVTN 702 hape e fanwa ke Bill & Melinda Gates Foundation.

6. Phuputso ee e tla etsetswa hokae le neng?

Phuputso e qadile ho ngodisa batho ka la 26 Mphalane 2016. E etsetswa Afrika Borwa ditulong tse latelang: Brits, Cape Town (Emavundleni le Khayelitsha), Durban (eThekwini, Isipingo, le Verulam), Klerksdorp, Ladysmith, Garankuwa, Mthatha, Rustenburg, Soshanguve, Soweto (Bara le Kliptown), le Tembisa.

7. Phuputso e etswa hobaneng?

Diphuputso tsohle tsa HVTN di sebeletsa maikemisetso a rona a ho fumana vaksine e bolokehileng le ho sebetsa ka katleho ya HIV. Dipheo tsa sehlooho tsa phuputso ena ke:

  • Ho etsa teko ya hore na divaksine tsa phuputso di ka thibela tshwaetso ya HIV,
  • Ho fana ka tlhahisoleseseding e eketsehileng mabapi le polokeho ya divaksine tsa phuputso, le
  • Ho lekola hore na ho ka kgonahala ho fana ka laesense bakeng sa divaksine tsena bakeng sa thekiso Afrika Borwa.

8. Ke batho ba bakae ba tla kenela phuputso ee, mme ke mang ya ka e kenelang?

Phuputso e tla kenyeletsa bankakarolo ba ka bang 5400.

Ho kenela phuputso ena, motho o tlameha hore a be a phetse hantle, a le dilemo tse dipakeng tsa 18 le 35, mme a sa tshwaetswa ke HIV. Ha ba lokela hore ba be ba imme kapa ba anyesa. Ho na le mokgwatlhahlobo o mong hape o lokelang ho phethahatswa. Re tla botsa batho mabapi le pale ya bona ya tsa bophelo, re ba etse tlhahlobo ya mmele le ho hula disampole tsa madi le moroto bakeng sa diteko. Hape re tla botsa batho mabapi le diketso tsa bona tsa thobalano le tshebediso ya dithethefatsi. 

9. Na divaksine tsee tsa phuputso di bolokehile?

Divaksine tsona tsena tsa phuputso di fanwe bathong ba 210 Afrika Borwa phuputsong e bitswang HVTN 100. Divaksine tse tshwanang le tsena haholo di fanwe bathong ba fetang 8000 tekong e bitswang RV144 mane Thailand le ditekong tsa meriana tse etsweng naheng ya United States, Fora, Amerika Borwa, le Caribbean. Ha ho a ba le mathata a mahlonoko a bophelo a amanang le divaksine tsena. Leha ho le jwalo, ho dula ho na le kgonahalo ya mathata a esong ho ka a bonwa. Ke ka hona o mong wa merero ya phuputso e leng ho etsa teko ya hore na divaksine di bolokehile ha di fanwa bathong ba eketsehileng. Bophelo ba monkakarolo ka mong bo tla behwa leihlo nakong yohle ya phuputso.

Divaksine tse ho RV144 ha di kenyeletse MF59, e sebedisitsweng ho e nngwe ya divaksine phuputsong ena. MF59 ke  adjuvant, e leng ntho e etsang hore sistimi ya masole a mmele e arabele vaksine ka matla a eketsehileng. MF59 e sebediswa mmoho le divaksine tsa mokgohlane tse fuwang batho dinaheng tse ngata selemo se seng le se seng.

Divaksine tse sebedisitsweng phuputsong ena ha di a etswa ka HIV e phelang, HIV e bolailweng, dikarolo tse tswang ho HIV, kapa disele tsa motho tse tshwaeditsweng ke HIV. Divaksine tsena tsa phuputso di ke ke tsa baka tshwaetso ya HIV kapa AIDS.

10. Na divaksine tsa phuputso di sireletsa bankakarolo kgahlanong le ho tshwaetswa ke HIV?

Bankakarolo ba tlameha ho se hakanye hore divaksine tsena tsa phuputso di tla ba sireletsa kgahlanong le HIV. Bonnete, bankakarolo ba ka nna ba se fumane divaksine phuputsong ena, kaha halofo ya bankakarolo e tla fumana dikamoriana.

Phuphutso ena e etswa ho fumana haeba divaksine tsa phuputso di ka thibela HIV. Haeba di kgona, diphuputso tse ding di ka nna tsa hlokeha ho netefatsa sena.

Hobane ha re tsebe haeba divaksine tsa phuputso di tla thibela HIV/AIDS, bankakarolo ba tla fuwa dikeletso mabapi le ho qoba tshwaetso ya HIV mme ba tla fetisetswa ditsing tseo ba ka fihlellang mekgwa e fumanehang ya thibelo ya HIV.

11. Ho tla nka nako e kae ho tseba haeba vaksine ya phuputso e sebetsa?

Re lebeletse ho ithuta hore na divaksine tsa phuputso di thibela ditshwatso tsa HIV nakong ya dilemo tse 5. Ho ka nna ha etsahala  hore re ka tseba sena kapele ho feta mona.

12. Polokeho, bophelo bo botle le ditokelo tsa bankakarolo di tla sireletswa jwang?

Ho sireletsa bophelo le ho hlompha ditokelo tsa bankakarolo ke dintlha tse sehlohlolong bakeng sa bohle ho HVTN. Ntle le baithaopi, re ne re ke ke ra kgona le ka mohla ho fumana vaksine ya HIV.

Mohato wa pele ho sireletseng ditokelo tsa bankakarolo ke ho ba fa tlhahisoleseding e mabapi le phuputso pele ba ka e kenela. Basebetsi ba tleliniking ba tla fa batho tlhahisoleseding e mabapi le dihlahiswa tsa phuputso le mekgwatshebetso, le dikotsi le melemo tse ka nnang tsa kgonahala ho bankakarolo, le ditokelo tseo ba nang le tsona. Tsona di kenyeletsa tokelo ya ho fumana tlhahisoleseding efe kapa efe e ntjha e ka amang qeto ya hore na ba dula ba e kenetse kapa tjhe, le tokelo ya ho tswa phuputsong ka nako efe kapa efe.

Nakon ya phuputso, basebetsi ba tleliniking ba tla disa bankakarolo ho etsa bonnete ba hore divaksine tsa phuputso ha di bake mathata a letho a bophelo. Basebetsi ba phuputso hape batla botsa bankakarolo mabapi le mathata afe kapa afe a setjhabeng ao ba ka nnang ba ba le oona ka lebaka la ho kenela phuputso. Haeba monkakarolo a na le bothata ba bophelo kapa ba setjhabeng bo amanang le ho kenela phuputso, basebetsi ba tleiniking ba tla ba thusa.

Hape ho na le dihlopha tse mmalwa tse amehang ho sireletseng ditokelo le boitekanelo ba bankakarolo:

  • Sehlopha sa tekodiso ya phuputso le Boto e ikemetseng ya Lesedi le Boto ya Bodisa ba Polokeho (DSMB) ba sheba nako le nako tlhahisoleseding ya bophelo e tswang phuputsong ho etsa qeto ya hore na ho bonahala ho bolokehile mme ho le molemo ho ka tswela pele ka phuputso.
  • Boto ya Tekodiso ya Setsi (Institutional Review Board (IRB)) kapa Komiti ya Boitshwaro Tshebetso (Ethics Committee (EC)) di lekodisa le ho bea leihlo morero wa phuputso bakeng sa tleliniki e nngwe le e nngwe e etsang phuputso, ho kenyeletswa tlhahisoleseding e fuwang batho mabapi le phuputso, kgatelopele ya phuputso, le mathata a bophelo ho bankakarolo. IRB/EC hape e disa polokeho ya bankakarolo le ho sheba hore na ditokelo tsa monkakarolo di a hlonetjhwa.
  • Lekgotla la Taolo ya Meriana la Afrika Borwa le behile leihlo tsamaiso ya phuputso mme le hloka ditlaleho tsa nako le nako tse mabapi le polokeho ya bankakarolo.
  • Tleliniki ka nngwe e na le Komiti ya Polokeho ya tsa Sebaeloji ya Setsi (Institutional Biosafety Committee - IBC) e disang ka moo divaksine tsa phuputso di hlophiswang ka teng ka khemising le ka moo di sebediswang ka teng tleliniking.
  • Ditleliniki tse ding di na le Dikomiti tsa Boitshwaro tse kgethehileng tse disang dibaka tseo madi le disampole tse ding di bolokwang ho tsona. Dibaka tsena di bitswa dibanka tsa disampole tsa sebaeloji kapa diriphositori.
  • Lefapha la Afrika Borwa la Temo, Meru, le Ditlhapi (DAFF) le na le boto e tlamehang ho lekodisa le ho fana ka tumello bakeng sa dikopo tsohle tsa thepa e romelwang kahare ho naha ya sebopeho sa dijini tse fetotsweng (genetically modified materials (GMO)). Sena se kenyeletsa e nngwe ya divaksine tsa phuputsong ena.
  • Tleliniki ka nngwe ya phuputso e na le Boto ya Boeletsi ya Setjhaba (Community Advisory Board (CAB)). Ditho tsa yona ke ditho tsa lehae tsa setjhaba tse tlisang dingongoreho le dikgahleho tsa setjhaba le tsa bankakarolo phuputsong ho bafuputsi. Ditho tsa CAB ke karolo ya sehlopha se thehang  phuputso ka nngwe. Hape ba thusa ho theha kapa ho lekodisa tlhahisoleseding e fanwang ho bankakarolo.
  • Bankakarolo hape ba fuwa dikeletso tsa maikutlo mabapi le ditsela tse sebetsang ka ho phethahala ho thibela tshwaetso ya HIV. 

13. Na divaksine tsa phuputso di ka baka sephetho se bontshang boteng ba HIV tekong ya HIV?

Ee, divaksine tsa phuputso di ka baka hore monkakarolo a fumane teko e bontsha eka HIV e teng mefuteng e itseng ya diteko tsa HIV. Haeba motho a fumana vaksine ya phuputso ya HIV, mmele ya bona e ka nna ya hlahisa masole a mmele a lwantshang HIV. Masole a mmele a o thusa ho lwantsha tshwaetso. Diteko tsa tlwaelo tsa HIV di batlana le masole a mmele e lwantshang HIV jwalo ka letshwao la tshwaetso. Ka lebaka lena, motho a ka ba le sephetho se teng HIV e teng esita leha a sa tshwaetswa ke HIV. Sena se bitswa sephetho sa teko se bontshang HIV ka lebaka la vaksine (vaccine-induced seropositive (VISP)) feela. O ka nna wa bona sena se bitswa hape ka hore ke Vaccine-Induced Seroreactive. Ha re tsebe hore na ke mang ya tla ba le sephetho sa teko se bontshang VISP kapa hore na diphetho tsena tsa diteko di tla nka nako e telele bo bokae.

Batho ba nang le diphetho tsa teko tsa VISP ba hloka diteko tse kgethehileng tsa HIV ho fumana haeba sephetho se bontshang boteng ba HIV se bakilwe ke VISP kapa ehlile ke tshwaetso ya nnete ya HIV. Ditleliniki tse nkileng karolo phuputsong ena di ka fihlella diteko tsena tse kgetholohileng tse shebanang le vaerase boyona ho fapana le masole a mmele.

Ha ho mathata a bophelo a amahantsweng le sephetho sa teko sa VISP, empa diphetho tsa teko tsa VISP di ka baka mathata tlhokomelong ya bongaka kapa ya meno, mesebetsing e itseng, inshorense, kapa visa bakeng sa ho sebetsa kapa ho etela dinaheng tse itseng, kapa mosebetsi wa bosoleng. Batho ba nang le diphetho tsa teko tsa VISP ba ka nna ba se dumellwe ho fana ka madi kapa ditho tse ding tsa mmele. Batho ba nang le thahasello ya ho kenela phuputso mme ba rerileng ho etsa kopo ya inshorense kapa, kgiro, ba tlameha ho bua le setsi sa phuputso mabapi le sena hanghang. Khampani ya inshorense kapa e ka nna ya hana ho amohela teko ya HIV e tswang ho HVTN. Leha ho le jwalo, HVTN e ka sebetsa mmoho le bona ho netefatsa hore teko e nepahetseng e a etswa e tla bontsha boemo ba nnete ba motho ba HIV.

14. Nka fumana tlhahisolseding e eketsehileng hokae?

Mabapi le diphuputso tsa bongaka tsa vaksine ya HIV: www.clinicaltrials.gov

Mabapi le HIV Vaccine Trials Network: www.hvtn.org

Mabapi le VISP: http://www.hvtn.org/en/participants/visp-hiv-testing.html

Haeba o na le dipotso tsa tlatsetso tse sa arajwang ke tokomane ena, ka kopo re botse. 

O ka ikopanya le: [email protected]